1.27.2019

E OFIKIIS — liber tertius

Pupliu skipio:ne, marke fili, iun ki primus afrika:nus atpel:a:tusest, tikesolitu skris:it kato, ki fuit eius fere ekua:lis, nunkua se minus otio:sues:e, kuan kun otio:sus, nek minus solu, kuan kun soluses:et. man:ifika uero uos et man:o uiro ak sapiente tin:a, ke ekla:rat il:u et in otio e neotiis koiita: et in solituine seku lokisolitu, ut neke kes:a:ret unkua et intertu konlokio alteri:us non eie:ret. ita tue res, ke lankuo:re atferunt keteris, il:u akue:ant,
  • otiu
  • et solitu:o
uel:e noisokieueretikelike:ret, set, si minus imitatio:ne tanta nienii prestantia konsekipos:umus, uolunta:te kerte pros:ime atkeimus, nan et a re puplika forensius ke neotiis armis inpiis ui ke proiiti otiu persekimur et o ian kosa urpe relit:a rura perakrantes sepe solisumus—set nek ok otiu kun afrika:ni otio nek ek solitu:o kun il:a konparan:ast. il:e eni rekieskens a rei puplike pulker:imis munerius otiu sisume:at alikuan:o et ketu ominu frekentia k intertu tankuan in portu sensolituinerekipie:at, nostru ote otiu neotii nopia, nonrekiesken:i stuio kostitu:tust. estinto eni sena:tu tele:tis ke iuikiis kit est, kuot tin:u nois ot in kuria ot in foro aiepos:imus? ita ki n mas:ima keleprita:te atk in okulis kiuiu kuona uis:erimus, nunk fuientes kospet:u skelerato:ru, kius on:ia reun:ant, atimus nos kuantu liket et sepe solisumus—set, kia sik a ominius tot:is atkepimus, non solu es malis eliie minima oporte:, set etia eskerpe es is is:is, si kit ines:et poni, proteria et otio fruor, non il:o kie kuo tee:at is ki kuona peperis:et otiu kiuita:ti, nek ia solituine lankuepatior, kuan miatfert nekes:itas, non uoluntas, kuankuan afrika:nus maio:re loe mio iuikio atsekea:tur. nul:a eni eius inienii monumenta manta:ta lit:eris, nul:u opus otii, nul:u solituinis munus estat; es kuo nterleii teet il:u mentis aiitatio:ne inuestiatio:ne k iaru reru, kuas koiitan:o konsekea:tur, nek otiosu nek soluunkuafuis:e; nos ote, ki non tantu rooris ae:mus, ut koiitatio:ne takita a soluine astraa:mur, at ank skien:i opera on:e stuiu kura ke konuertimus—itake plura preui tenpore euersa kuan multis an:is stante re puplika skris:imus; set, kun tota filosofia, mi kikero, fruiifera et frut:uo:sa nek ul:a pars eius inkulta ak esertasit, tun nul:us ferakior in ia lokus est nek uerior, kuan e ofikiis, a kius kostanter oneste ke uiuen:i preket:a tukuntur; kuare, kuankuan a kratip:o nostro, prinkipe uius memorie filosofo:ru, ek teatsiueoi: atk atkipekonfio, tamen kontu:kearpitror talius ores tuas uokius un:ike kirkunsona:, nek ias, si fieripos:it, kitkua aliut oi:. kuot kun on:ius est fakien:u, ki uita onesta inkrei koiitant, tun o skio an nemini potius kuan ti. sustines eni non parua espet:atio:ne imitan:e n:ustrie nostre, man:a ono:ru, non nul:a fortas:e nominis. suskepisti onus preteria kraue et atena:ru et kratip:i, at kuos, kun tankuan at merkatu:ra pona:ru artiu sis profet:us, ina:ne rei: turpis:imust etekorante et urpis ot:orita:te et maiistri. kuare kuantu koni:tianimopotes, kuantu lao:re konten:e, si tisken:i laor est potius kuan uolut:as, tantu fak ut esfikias neue konmit:as, ut, kon on:ia supeita:tasint a nois, tute tiefuis:euiia:re—set ek aktenus, multa eni sepe at te koortan:i kratia skris:imus; nunk at relikua parte proposite tiuisio:nis reuerta:mur. pane:tius iiitur, ki sine kontrouersia e ofikiis atkuratis:ime tisputa:uit ken ke nos konret:io:ne kuaa atiita potis:imu seku:tisumus, trius ienerius propositis, in kius eliera:re omines et konsulta:reeofikiosole:rent, 
  • uno kun tuita:rent, onestu n it es:et, e kuo aiere:tur, an turpe
  • altero utile n es:et an inutile
  • tertio, si it, kuot utile uiere:tur, kuomo ia tiskernioporte:ret, 
e tuou ienerius primis trius lipris esplika:uit, e tertio ote ienere einkes seskris:it tit:u:ru nek essoluit it kuot promiserat. kuot io maiis miror, kia skrit:u a tiskipulo eius posionio st, triinta an:is uis:is:e panetiu postiakuan il:os lipros etiis:et. ken loku miror a posionio preuiter es:e tat:u n kiusa konmentariis, preserti kun skriat nul:u es:e loku n tota filosofia tan nekes:ariu. minime uero atsentior is ki neant iu loku a panetio pretermis:u, set konsulto relit:u, nek on:i:no skrien:u fuis:e, kia nunkua pos:et utilitas kun onesta:te pun:a:. e kuo alteru potest ae: tuitatio:ne, atien:u ne fuerit ok ienus, kuot in tiuisio:ne panetii tertiust an plane omit:en:u, alteru tuita:rinonpotest, kin a panetio susket:u sit, set relit:u, nan ki e tiuisio:ne triperti:ta tuas partes asoluerit, uik nekes:est resta:re tertia; preteria n estre:mo lipro tertio e ak parte pol:ike:tur se einkes es:e tit:u:ru. atke:it ioe testis lokuples posionius, ki etia skriit in kuaa epistole, pupliu rutiliu rufu tikesole:, ki panetiu oierat, ut nemo pit:or es:et inuentus, ki n koa uenere ian parte, kuan apel:es inkoa:ta relikis:et, asolueret—oris eni pulkritu:o reliki korporis imitan:i spen afere:at—, sik ia ke panetius pretemisis:et prot:er ioru ke perfekis:et prestantia nemine perseku:tu. kuan o ren e iuikio panetii tuita:rinonpotest; ret:e n ote ank tertia parte at eskiren:u ofikiu atiunserit an sekus, e io fortas:e tisputa:ripotest, nan, siue onestu solu ponust, ut stoikis plaket, siue, kuot onestust, it ita sum:u ponu st, kenatmou perpatetikis uestris uie:tur, ut on:ia es altera parte konloka:ta uis minimi momenti instar aiant, tuitan:unonest kin nunkua pos:it utilitas kun onesta:te konten:e—itak atkepimus sokrate essekra:risolitu ios ki primu ek natu:ra koerentia opinio:ne tistras:is:ent. kui kie ita sunt stoiki atsensi, ut 

  • et kitkit onestues:et itutilees:ekense:rent
  • nek utile kitkua kuot non onestu
kuotsi is es:et panetius, ki uirtu:te prot:eria kolen:atike:ret, kuot ia esfikiens utilita:tis es:et, ut i ki res espetan:as uel uolut:a:te uel intolentia metiuntur, like:ret i tike utilita:te alikuan:o kun onesta:te pun:a:—set, kun sit is ki it solu ponu iuiket, kuot onestusit, ke ote uik repun:ent spekie kuaa utilita:tis, ioru nek atkes:io:ne melio:re uita fieri nek ekes:io:ne peio:re, non uie:tur teuis:e eiusmoi elieratio:ne introtu:ke, in kua kuot utile uiere:tur kun io kuot onestust konparare:tur; eteni kuot sum:u ponu a stoikis tikitur, konuenientur natu:re uiue, it aet ank, ut opi:nor, sententia, kun uirtu:te konkrue senper,  ketera ote, ke sekun:u natu:ra es:ent, ita leie, si ia uirtu:ti non repun:a:rent. kuot kun ita sit, putant kia ank konparatio:ne non ret:e introtut:a nek on:i:no e io ienere kitkua prekipien:ufuis:e—atk il:ut kie onestu, kuot proprie uere ke tikitur it in sapientius est solis neke a uirtu:te tiuel:iunkuapotest. in is ote in kius sapientia perfet:anonest is:u il:ut kie perfet:u onestu nul:o moo, similituines onesti es:epos:unt. ek eni ofikia, e kius is lipris tisputa:mus, 'meia' stoiki atpel:ant; ia konmuniasunt et late patent, ke et inienii ponita:te multi atsekuntur et prokres:io:ne tisken:i. il:ut ote ofikiu, kuot 'ret:u' ie atpel:ant, perfet:u atk asolut:ust et, ut ie tikunt, on:es numeros aet nek preter sapiente kae n kenkua potest. kun ote alikit at: st, in kuo meia ofikia konpariant, it kumula:te uie:tur es:e perfet:u prot:eria kuot uulkus, kit asit a perfet:o, non fere nterleiit; kuatenus ote interleiit, nil putat pretermis:u kuot ie in poematis, in pit:u:ris usu uenit in aliis ke konplurius, ut telet:entur inperi:ti loent k ia ke loan:anonsint, o ia, kreo, kosa, kuot insit in is alikuot proi, kuot kapiat inna:ros, ki ie, kit in unakuake re uitii sit, nekiant iuika:, itake kun sunt tot:i a peri:tis, esistunt fakile sententia. ek iiitur ofikia, e kius is lipris tisserimus, kuasi sekun:a kea onesta es:etikunt, non sapientiu moo propria, set kun on:i ominu ienere konmunia—itak is on:es in kius est uirtu:tis in:oles, konmouentur; nek uero, kun tuo tekii ot tuo skipio:nes fortes uiri konmemorantur, ot kun faprikius, ot aristies iustus nomina:tur, ot il:is fortituinis ot a is iustitie tankuan a sapiente petitur esenplu; nemo eni oru sik sapiens, ut sapiente uolumus interleii, nek i ki sapientes aiti et nominati, markus kato et kaius lelius, sapientesfuerunt, n il:i kie set:e, set es meio:ru ofikio:ru frekentia similituine kuana iere:ant spekie ke sapientiu. kuokirka nek it kuot uere onestust fas est kun utilis repun:antia konpara:ri, nek it kuot konmuniter atpel:a:mus onestu, kuot kolitur a is ki ponos se uiros ae:ri uolunt, kun emolumentis unkua st konparan:u tan k it onestu kuot in nostra interleientia kait, tuen:u konseruan:u ke nois est kuan il:ut kuot proprie tikitur uere k est onestu sapientius; aliter eni tene:rinonpotest, si ke at uirtu:te st fat:a prokres:io, set ek kie e is, ki konseruatio:ne ofikio:ru esistimantur poni. ki ote on:ia metiuntur emolumentis et konmois nek ia uolunt prepon:era:ri onesta:te, i solent in elieran:o onestu kun io kuot utile putant konpara:re, poni uiri non solent—itak esistimo panetiu, kun tis:erint omines sole: n ak konparatio:ne tuita:, ok is:u sensis:e kuot tis:erit sole: moo non etia oporte:; eteni non moo pluris puta:, kuot utile uiiatur kuan kuot onestu sit, set etia ek inter se konpara: et in is atuita: turpis:imust. kit erko st kuot non nunkua tuitatio:ne atfer:esoliat konsieran:u ke uiia:tur? kreo, si kuan:o tuitatio atkiit, kuali sit it, e kuo konsiere:tur. sepe eni tenpore fit ut kuot turpe plerunk ae:risoliat, inuenia:tur non es:e turpe. esenpli kosa pona:tur alikit kuot patiat latius. kuot potest maius skelus kuan non moo omine, set etia familia:re omine otkie? nun iiitur seastrinxit skelere, si ki tiran:u otkiit kuanuis familia:re? populo kie roma:no non uie:tur, ki es on:ius prekla:ris fat:is il:ut pulker:imu esistimat. uikit erko utilitas onesta:te? im:o uero onestas utilita:te seku:tast—itak, ut sin ul:o er:o:re tiiuika:pos:imus, si kuan:o kun il:o, kuot onestu nterleiimus, pun:a: it uieitur, kuot atpel:a:mus utile, formula kea kostituen:a st, kuan si seke:mur in konparatio:ne reru, a ofikio nunkua rekee:mus.  erit ote ek formula stoiko:ru ratio:ni tiskipli:ne ke mas:ime konsentania, kuan kie is lipris prot:eria sekimur, kuot, kuankuan et a ueterius akaemikis et a peripatetikis uestris, ki kuona ie erant, ki akaemiki ke onestasunt anteponuntur is ke uientur utilia, tamen splen:iius ek a eis tisserentur, kius kitkit onestust ie utile uie:tur nek utile kitkua kuot non onestu, kuan a is kius et onestu alikit non utile ot utile non onestu. nois ote nostra akaemia man:a likentia tat, ut kuotkunkue mas:ime proaile otkur:at it nostro iure likiat efen:e—set reio at formula. etrae iiitur alteri alikit et omine ominis inkonmoo suu konmou oie: maiis est kontra natu:ra kuan mors, kuan popertas, tolor, kuan ketera, ke pos:unt ot korpori atkie ot reus esternis, nan prinkipio tol:it konuit:u uma:nu et sokieta:te. si eni sik erimus atfet:i, ut prot:er suu kiske emolumentu spoliet ot uiolet alteru, tisrunpinekes:est ian ke mas:ime st sekun:u natu:ra, uma:ni ieneris sokieta:te. ut si, unu kuotke menpru sensu unk ae:ret, ut pos:eputa:ret se uale:re, si pros:imi menpri ualituine at se trastus:is:et, teilita:re et interi: totu korpus nekes:es:et, sik, si unus kiske nostru at se rapiat konmoa alio:ru etraat ke kuot kuike pos:it, emolumenti sui kratia, sokietas ominu et konmunitas euerta:tur nekes:est, nan si ut kiske malit, kuot at usu uite pertiniat, kuan alteri atki:re, konkes:ust non repun:ante natu:ra, il:ut natu:ra non patituer, ut alio:ru spoliis nostros fakulta:tes, kopias, opes oia:mus—neke uero ok solu natu:ra, it est iure ientiu, set etia leiius populo:ru, kius in sinkulis kiuitatius res puplika kontine:tur, ioe moo kostitu:tust, ut non likiat sui konmoi kosa noke: alteri. ok eni spet:ant leies, ok uolunt, inkolumees:e kiuiu koniuntio:ne, kuan ki tirimunt, ios morte, essilio, uinklis, tan:o koerkent—atk ok multo maiis esfikit is:a natu:re ratio, ke st les tiui:na et uma:na, kui pare: ki uelit—on:es ote pare:unt, ki sekun:u natu:ra uolent uiue—, nunkua konmit:et, ut alie:nu atpetat, et it kuot alteri etras:erit siatsumat; eteni multo maiis est sekun:u natu:ra eskelsitas animi et man:itu:o ite ke komitas, iustitia, lieralitas kuan uolut:as, kuan uita, kuan tiuitie, ke kie konten:e et pro nilo tuke konparante kun utilita:te konmu:ni man:i animi et eskelsi st. etrae ote e altero sui konmoi kosa maiis est kontra natu:ra kuan mors, kuan tolor, kuan ketera ieneris eiuse; ite ke maiis est seku:nu natu:ra, pro on:ius ientius, si fieripos:it, konseruan:is ot iuuan:s, mas:imos lao:res molestias ke suskipe imitante erkule il:u ken ominu fama penefikio:ru memor in konkilio kelestiu konloka:uit kuan uiue n solituine non moo sine ul:is molestis set etia n mas:imis uolut:atius, aun:ante on:ius kopiis, ut eskelsas etia pulkrituine et uirius. kuokirka ot:imo kiske et splen:is:imo inienio lonie il:a uita uik antepo:nit—es kuo esfikitur, omine natu:re oeiente omini noke:nonpos:e. ein:e ki alteru uiolat, ut is:e alikit konmoi konsekua:tur, ot nil esistimat se fake kontra natu:ra ot maiis fuien:a kenset morte, poperta:te, tolo:re, amis:io:ne etia liero:ru, propinkuo:ru, amiko:ru, kuan fake kuikua iniuria. si nil esistimat kontra natu:ra fieri ominius uiolan:is, kit kun io tisseras, ki on:i:no omine es omine tolat? sin fuien:u itkiekenset, set multo il:a peio:ra, morte, poperta:te, tolo:re, er:at in io kuot ul:u ot korporis ot fortu:ne uitiu uitiis animi kraius esistimat. erko unu teet es:e on:ius propositu, ut iae sit utilitas uniuskuiusk et uniuerso:ru, kuan si at se kiske rapiet, tissolue:tur on:is uma:na konsortio—atk etia si natu:ra preskri:it, ut omo omini, kikunke sit, o ian is:a kosa, kuot is omo sit, konsultu uelit, nekes:est sekun:u iane natu:ra on:iu utilita:te es:e konmu:ne. kuot si ita st, una kontine:mur on:es et iae leie natu:re, it k is:u si ita st, kerte uiola: alteru natu:re leie proie:mur. ueru ote primu, ueru iiitur estre:mu, nan il:ut kie asurtust kuot kia tikunt, parenti se ot fratri nil etrat:u:ros sui konmoi kosa, alia ratio:ne es:e kiuiu relikuo:ru. i si nul iuris, nul:a sokieta:te konmu:nis utilita:tis kosa statuunt es:e kun kiuius ke sententia on:e sokieta:te tistrait kiuita:tus. ki ote kiuiu ratio:ne tikunt aen:a, esterno:ru nekant, i tirimunt konmu:ne uma:ni ieneris sokieta:te, kua sula:ta penefikentia, lieralitas, ponitas, iustitia fun:itus tol:itur, ke ki tol:unt, etia atuersus tios inmorta:les inpii iuikan:isunt. a is eni kostitu:ta inter omines sokieta:te euertunt, kuius sokieta:tis artis:imu uinkulu st maiis arpitra:ri es:e kontra natu:ra omine omini etrae sui konmoi kosa kuan on:ia inkonmoa sui: uel esterna uel korporis uel ke uakent iustitia, iustitia eni una uirtus on:iu st tomina et reii:na uirtu:tu. forsitan kispia tis:erit, 'none iiitur sapiens, si fame is:e konfikia:tur, astulerit kiu alteri omini at nul:a ren utili?' minime uero, non eni mi est uita mia utilior kuan animi talis atfet:io nemine ut uiole konmoii mii kratia. kit? si falari, krue:le tiran:u et inma:ne, uir ponus, n is:e friore konkia:tur, uesti:tu spolia:repos:it, nonne fakiat? ek at iuikan:u sunt fakil:ima, nan si kit a omine at nul:a parte utili utilita:tis tue kosa etras:eris, inuma:ne fekeris kontra ke natu:re leie, sin ote is tu sis ki multa utilita:te rei puplike atk ominu sokieta:ti, si n uita remanias, atfer:epos:is si kit o ian kosa alteri etras:eris, non sit repren:en:u. sin ote it non sit eiusmoi, suu kuike inkonmou feren:ust potius kuan e alteri:us konmois etraen:u. non iiitur maiis est kontra natu:ra morpus ot eiestas ot kit eiusmoi kuan etrat:io atk atpetitio alie:ni, set konmu:nis utilita:tis erelit:io kontra natu:ra st, est eni niusta—itake les is:a natu:re, ke utilita:te ominu konseruat et kontinet, ekernet profet:o, ut a omine nerti atk inutili at sapiente, ponu, forte uiru transferantur res at uiuen:u nekes:arie, ki si otkierit, multu e konmu:ni utilita:te etras:erit, moo ok ita fakiat, ut n is:e e se pene esistimans sese ke tiliiens ank kosa aiat at iniuria. ita senper ofikio funie:tur utilita:ti konsulens ominu et i, kuan sepe konmemoro, uma:ne sokieta:ti, nan kuot at falari attinet, perfakile iuikiu st. nul:a st eni sokietas nois kun tiran:is et potius sum:a tistrat:io st, nek est kontra natu:ra spolia:re iun, si pos:is, ken est onestu neka:, atk ok on:e ienus pestiferu atk inpiu es ominu konmunita:te esterminan:u st—et eni, ut menpra kea anputantur, si et is:a sankuine et tankuan spiritu kare:kepe:runt et nokent relikis partius korporis, sik ista n fiu:ra ominis feritas et inmanitas pelue a konmu:ni tankuan umanita:te korporis sekrean:ast. uius ieneris kestio:nes sunt on:es ie n kius es tenpore ofikiu eskiritur. eiusmoi iiitur kreo res panetiu persekutu:rufuis:e, nisi aliki kasus ot okupatio eius konsiliu permis:et. at kuas is:as konsultatio:nes es superiorius lipris satis multa preket:a sunt, kius pespikipos:it, kit sit prot:er turpituine fuien:u, kit sit kuot itkirko fuien:unonsit, kuot on:i:no turpenonsit—set, kuania operi inkoa:to, prope tamen asolu:to, tankuan fasti:iu inponimus, ut iome:tre solent non on:ia toke, set postula:, ut kea sikonkeantur, kuo fakilius ke uolunt, esplikent, sik eo a te postulo, mi kikero, ut mikonke:as si potes, nil preter it kuot onestusit, prot:er se es:e espeten:u. sin ok non liket per kratip:u, at il:ut kerte tais, kuot onestusit, it es:e mas:ime prot:er se espeten:u. mi utrunuis satis est et tun ok tun il:ut proailius uie:tur nek preteria kitkua proaile—ak primu n ok panetius efen:en:usest, kuot 
  • non utilia kun onestis pun:a:alikuan:opos:etis:erit, nek eni i faserat, 
  • set ia ke uierentur utilia
nil uero utile, kuot non ie onestu, nil onestu, kuot non ie utilesit, sepe testa:tur neat k ul:a peste maio:re n uita ominu inuasis:e kuan ioru opinio:ne, ki ista tistras:erint—itake non ut alikuan:o anteponere:mus utilita onestis, set ut ia sine er:o:re tiiuikare:mus, si kuan:o nkiis:ent, intus:it ian, ke uiere:tur es:e, non ke es:et, repun:antia. ank iiitur parte relit:a espleimus nul:is atminikulis, set, ut tikitur, marte nostro; nek eni kitkua st e ak parte post panetiu esplika:tu kuot kie mi proare:tur e is ke n manus mias uenerint. kun iiitur alikua spekie utilitatis oiet:a st, konmoue:rinekes:est—set, si, kun animu atten:eris, turpituine uiias atiunta i rei, ke spekie utilita:tis attulerit, tun non utilitas relinken:ast, set interleien:u, u turpitu:o sit, i utilita:te es:enonpos:e. kuot si nil est tan kontra natu:ra kuan turpitu:o—ret:a eni et konuenientia et kostantia natu:ra esierat asperna:tur ke kontraria—nil ke tan seku:nu natu:ra kuan utilitas, kerte n iae re utilitas et turpitu:o es:enonpotest. ite ke, si at onesta:te natisumus ia k ot sola espeten:ast, ut seno:ni uisust, ot kerte on:i pon:ere krauior aen:a kuan relikua on:ia, kuot aristoteli plaket, nekes:est, kuot onestusit, it es:e ot solu ot sum:u ponu, kuot ote ponu, it kerte utile, ita kitkit onestu it utile. kuare er:or ominu non proo:ru, kon alikit kuot utile uisust atripuit itkontinuosekernit a onesto. ink sike, ink uene:na, ink falsa testamenta naskuntur, ink furta, pekula:tus, espilatio:nes, tiret:io:nes ke sokio:ru et kiuiu, ink opu nimia:ru, potentie non feren:e, postre:mo etia n lieris kiuitatius ren:nan:i esistunt kupiita:tes, kius nil nek tetrius nek feius eskoiita:ripotest. emolumenta eni reru fal:akius iuikiis uient, pena, non tiko leu, kuan sepe perrunpunt, set is:i:us turpituinis, ke akerpis:imast, non uient. kuan o ren ok kie elierantiu ienus pel:a:tur e meio (est eni totu skelera:tu et inpiu), ki elierant, utru 
  • it sekuantur kuot onestu es:e uiiant
  • an se skientes skelere kontaminent
in is:a eni tuitatio:ne fakinus inest, etiasi at it non peruenerint. erko ia elieran:aon:i:nononsunt in kius est turpis is:a elieratio, atk etia es on:i elieratio:ne kelan:i et okultan:i spes opinio ke remouen:ast; satis eni nosi, si moo in filosofia alikit profekimus, persuasues:eteet, si on:es tios omines ke kela:pos:imus, nil tamen aua:re, nil iniuste, nil liino:se, nil inkontinenter es:e fakien:u. ink il:e iiies intukitur a plato:ne, ki kun ter:a tiskes:is:et man:is kiusa inprius esken:it in il:u ia:tu eniu ke eku, ut ferunt faule, animatuertit, kuius in laterius fores es:ent; kius apertis koprus ominis mortui uiit man:ituine inuisita:ta anulu k oriu n tiiito, ken ut etras:it, is:e in:uit, erat ote, reius pastor, tun in konkiliu se pasto:u reke:pit. i kun pala eius anili at palma konuerterat, a nul:o uiea:tur, is:e ote on:ia uie:at; ie rursus uiea:tur, kun in loku anulu nuerterat; itak ak oportunita:te anuli usus rei:ne stupru ntulit ia k atiutri:ke reie tominu interemit, sustulit kuos osta: arpitraa:tur, nek in is iu fakinorius kiskua potuit uie:. sik repente anuli penefikio res esortus est liie. unk iiitur is:u anulu si aiat sapiens, nil plus silike:putet pek:a:, kuan si non ae:ret; onesta eni ponis uiris, non okulta keruntur, atk ok loko filosofi kia minime mali il:i kie, set non satis aku:ti, fit:a et konmentikia faula prola:ta tikunt a plato:ne, kuasi uero il:e ot fat:u it es:e ot fieri potuis:eefen:at. ek est uis uius anuli et uius esenpli—si nemo skitu:rus, nemo ne suspikatu:ruskiasit, kun alikit tiuitia:ru, potentie, tominatio:nis, lii:nis kosa fekeris, si it tiis ominius ke futu:rusit senper inno:tu, sis ne fatu:rus? nekant it fieripos:e. kuankuan potest it kia, set kero, kuot neant pos:e, it si pos:et, kitna fakerent. urient rustike sane. neant eni pos:e et in io perstant, ok uerpu kit ualiat non uient. kun eni kerimus, si kela: pos:int, kit fat:u:risunt, non kerimus, pos:int ne kela:, set tankuan tormenta kea atie:mus, ut si respon:erint se inpunita:te proposita fat:u:ros, kuot espeiat, fakinoro:sos sees:efatiantur, si neent, on:ia turpia per se is:a fuien:a es:e konke:ant—set ian at prositu reuerta:mur. inkiunt multe sepe kose, ke konturpent animos utilita:tis spekie, non, kun ok eliere:tur, relinken:anesit onestas prot:er utilita:tis man:ituine, nan it kie inproust, set il:ut pos:it n it, kuot utile uiia:tur, fieri non turpiter. kun kol:ati:no konle:ie prutus inperiu prutus inperiu aroa:at, poterat uie:ri fakere it iniuste; fuerat eni n reiius espel:en:is sokius pruti konsilio:ru et atiu:tor. kun ote konsiliu ok prinkipes kepis:ent, konnatio:ne superpo nomen ke tarkinio:ru et memoria ren:i es:e tol:en:a, kuot erat utile, patrie konsule, it erat ita onestu, ut etia is:i kol:ativno plake:tee:ret—itak utilitas ualuit prot:er onesta:te, sine kua ne utilitas kie es:epotuis:et; at in io reie, ki urpe kontiit, non ite. spekies eni utilita:tis animu pepulit eius, kui kun uisues:et utilius solu kuan kun alter ren:a:, fratre intere:mit. omi:sit ik et pieta:te et umanita:te, ut it kuot utile uiea:tur, nek erat, atsekipos:et, et tamen muri kosa oposuit, spekie onesta:tis nek proaile nek sane ionia. pek:a:uit iiiur, pake uel kiri:ni uel romuli tis:eri; nek tamen nostre nois utilita:tes omit:en:esunt aliis ke trasten:e, kun is is:i eia:mus, set sue kuik utilita:ti, kuot sin alteri:us iniuria fiat, seruien:ust. skite krisip:us, ut multa, "ki staiu", inkit, "kur:it, eni:ti et konten:eteet kuan mas:ime pos:it, ut uinkat, suplanta: iun, kiku kertet, ot manu epel:enul:omooteet; sik in uita si kunke pete, kuot pertiniat at usu, non ini:kust, alteri eripe ius non est". mas:ime ote perturpantur ofikia n amikitiis, kius et non triue, kuot ret:e pos:is et triue kuot non sit eku, kontra ofikiu st—set uius ieneris toti:us preue et non tisfikile preket:ust. ke eni uientur utilia, ono:res, tiuitie, uolut:a:tes, ketera ieneris eiuse, ek amikitie nunkua anteponen:asunt; at neke kontra ren puplika neke kontra iusiuran:u ak fie ami:ki kosa uir ponus fakiet, ne si iues kie erit e is:o ami:ko; ponit eni perso:na ami:ki, kun in:uit iuikis. tantu tait amikitie, ut uera ami:ki kosa es:e malit, ut oran:e litis tenpus, kuoat per leies likiat, atkomoet. kun uero iura:to sententia tiken:ast, meminerit tiu seatie: teste, it est, ut eo arpitror, mente sua, kua nil omini teit tius is:e tiuinius—itake prekla:ru a maiorius atkepimus more roan:i iuikis, si iun tenere:mus,
KE SALUA FIE FAKE POS:IT
ek roatio at ia pertinet ke polo ante tis:i oneste ami:ko a iuike pos:e konke:i, nan, si on:ia fakien:asint, ke ami:ki uelint, non amikitie tales, set koniuratio:nes putan:esunt. lokuor ote e konmunius amikitiis, nan in sapientius uiris perfet:is ke nil potest es:e tale. tamo:ne et fintia pitaorios ferunt ok animo inter se fuis:e, ut, kun ioru alteri ionisius tiran:us tien nekis estinas:et et is ki morti attit:uses:et pokos si ties konmen:an:o:ru suoru kosa postulas:et, uas fat:usest alter eius sisten:i, ut si il:e non reuertis:et, morien:u es:et is:i. ki kun at tien se rekepis:et, atmira:tus ioru fie tiran:us peti:uit, ut se at amikitia tertiu askrie:rent. kun iiitur it kuot utile uie:tur in amikitia, kun io kuot onestust konpara:tur, iakiat utilita:tis spekies, ualiat onestas. kun ote n amikitia ke onesta non sunt, postulauntur, reliio et fies antepona:tur amikitie; sik aeitur is ken eskirimus tilet:us ofikii, set utilita:tis spekie n repuplika sepis:ime pek:a:tur, ut in korinti tisturpatio:ne nostri; turius etia atenienses ki skierunt ut eiine:tis ki klas:e uale:ant pol:ikes prekierentur. ok uisust utile, nimis eni inmine:at prot:er propinkita:te ei:na pire:o—set nil, kuot krue:le, utile, est eni ominu natu:re, kuan sekitee:mus, mas:ima inimi:ka kruelitas. male etia, ki perekri:nos urpius utiproient ios k esterminant, ut pen:us aput patres nostros, papius nuper, nan es:e pro kiue, ki kiuis non sit, ret:ust non like:, kuan leie tule:runt sapientis:imi konsules kras:us et skeuola. usu uero urpis proie: perekri:nos, sane inuma:nust. il:a prekla:ra, in kius puplike utilita:tis spekies pre onesta:te konten:itur. plena esenplo:ru st nostra res puplike kun sepe tun mas:ime pel:o puniko sekun:o, ke kan:ensi kalamita:te atket:a maio:res animos auit kuan unkua reus sekun:is; nul:a timo:ris sin:ifikatio, nul:a mentio pakis. tanta uis est onesti, ut spekie utilita:tis osku:ret. atenienses kun persa:rum inpetu nul:o moo pos:ent sustine: statuerent ke, ut, urpe relit:a, koniuius et lieris trese:ne epositis, naues konsken:erent lierta:te ke krekie klas:e efen:erent, kirsilu kena suaente, ut in urpe mane:rent serse ke rekiperent, lapiius oruerunt, atk il:e utilita:te sekiuiea:tur, set ia nul:a erat repun:ante onesta:te. temistokles post uit:oria eius pel:i, kuot kun persis fuit, tis:it in kontio:ne se aie: konsiliu rei puplike saluta:re, set it skiri non opus es:e; postula:uit, ut alike populus taret, kikun konmunika:ret; tatusest aristies. uik il:e, klas:e lakeemonio:ru, ke sutut:aes:et at iitiu, klan inken:ipos:e kuo fat:o franii lakeemonio:ru opes nekes:ees:et. kuot aristies kun ois:et, in kontio:ne man:a espet:atio:ne uenit tis:it ke perutilees:e konsiliu, kuot temistokles atfer:et, set minime onestu—itak atenienses, kuot onestunones:et, it n utile kie puta:runt tota k ia ren, kuan n oierant kia, ot:o:re aristie repuia:runt. melius i kuan nos, ki pira:tas inmu:nes, sokios ueti:a:les ae:mus. maniat erko, kuot turpesit, it nunkua es:e utile, ne tun kie, kun it kuot utilees:eputes, atipiska:re; ok eni is:u, utile puta: kuot turpe sit, kalamito:sust—set inkiunt, ut supra tis:i, sepe kose, kun repun:a: utilitas onesta:ti uiia:tur, ut animatuerten:usit, repun:et ke plane an pos:it kun onesta:te koniunii. eius ieneris e sunt kestio:nes—si esenpli kratia uir ponus ales:antria rou man:u frumenti numeru atues:erit in roio:ru nopia et fame sum:a k an:o:ne karita:te, si ie skiat konplu:res merkato:res ales:antria soluis:e naues k in kursi frumento onustas petentes rou uierit, tit:urusnesit it rois an silentio suu kuan plurimo uen:itu:rus? sapiente et ponu uiru finiimus; e eius elieratio:ne et konsultatio:ne kerimus ki 
  • kelatu:rus roios non sit, si it turpe iuiket set tuitet
  • an turpenonsit
in uiusmoi kosis aliut ioieni pailonio uie:risolet, man:o et kraui stoiko, aliut antipatro, tiskipulo eius, omini akutis:imo; antipatro on:ia patefakien:a, ut ne kit on:i:no kuot uen:itor norit, entor inno:ret, ioieni uen:ito:re, kuatenus iure kiui:li kostitu:tusut, tike uitia oporte:, ketera sin insiiis aie et, kuonia uen:at, uel:e kuan ot:ime uen:e. "atues:i, esposui, uen:o miu non pluris, kuan keteri, fortas:e etia mino:ris, kun maior est kopia; kui fit iniuria?" esoritur antipatri ratio es altera parte, "kit ais? tu, kun ominius konsule teias et serui: uma:ne sokieta:ti ia ke leie natussis et iaaias prinkipia natu:re, kius pare: et ke seki teias, ut utilitas tua konmu:nissit utilitas uikis:i ke konmu:nis utilitas tua sit, kela:is omines, kit isatsit konmoita:tis et kopie? respon:e:it ioienes fortas:e sik, "aliut est kela:, aliut take:, nek eo nunk tekelo, si tinontiko, ke natu:ra tioru sit, ki sit finis pono:ru, ke ti plus proes:ent konnita kuan tritiki uilitas—set non, kitkit ti oi: utilest, ie mitikenekes:est." "im:o uero", inkiet il:e, "nekes:est, si  kie meministi es:e inter omines natu:ra koniunta sokieta:te." "memini," inkiet il:e, "set nun ista sokietas talis est, ut nil suu kuiuske sit? kuot si ita st, ne uen:en:u kie kitkua st, set tonan:u." uies in ak tota tisket:atio:ne non il:ut tiki "kuanuis ok turpe sit, tamen, kuonian espeit, fakia", set ita espei:, ut turpenonsit, es altera ote parte, ia re, kia turpesit, non es:e fakien:u. uen:at ees uir ponus, prot:er alikua uitia, ke is:e norit, keteri inno:rent, pestilentessunt et aiantur salupres, innore:tur in on:ius kuikulis atpare: serpentes...male materia:te et ruino:se, set ok preter tominu nemo skiat; kero, si ek entorius uen:itor non tis:erit ees ke uen:ierit pluris multo, kuan se uen:itu:ru puta:rit, nun it iniuste ot inproe fekerit? "il:e uero" inkit antipater. "kit est eni aliut er:anti uia non mostra:, kuot ate:nis esekrationius puplikis santust, si ok non est, ento:re pati rue et per er:o:re n mas:ima froe nkur:e. plus etia st kuan uia non mostra:, nan est skiente n er:o:re alteru ntuke." ioienes kontra "nun teemekoe:it, ki n orta:tuskiest? il:e, kuot non plake:at, proskris:it, tu kuot plake:at, emisti. kuot si ki proskri:unt uil:a pona pene k eifika:ta non esistimantur fefel:is:e, etia si il:a nek ponast nek aifika:ta ratio:ne, multo minus, ki tomi non loa:runt. u eni iuikiu ento:ris est, i fros uen:ito:ris ke potest es:e? sin ote tit:u non on:e prestan:ust, kuot tit:unonest, it prestan:u putas? kit uero st stultius kuan uen:ito:re eius rei, kuan uen:at, uitia nar:a:? kit ote tan asurtu kuan si tomini ius:u ita preko pretiket, "tomu pestilente uen:o?" sik erko in kiusa kosis tuiis es altera parte efen:itur onestas, es altera ita e utilita:te tikitur, ut it kuot utile uiia:tur, non moo fake onestusit, set etia non fake turpe. ek est il:a ke uie:tur utiliu fieri kun onestis sepe tissensio. ke tiiukan:asunt, non eni, ut kerere:mus, esposuimus, set ut esplikare:mus. non iiitur uie:tur nek frumentarius il:e roios nek ik eiu uen:itor kela: ento:res teuis:e—nek eni it est kela:, kitkit retikias, set kun, kuot tu skias, itinnora:emolumentituikosauelis ios, kuoru intersit it ski. ok ote kelan:i ienus kuale sit et kuius ominis, kis non uiet? kerte non aperti, non sinplikis, non inienui, non iusti, non uiri poni, uersu:ti potius osku:ri, astu:ti, fal:a:kis, malitio:si, kal:ii, ueterato:ris, uafri. ek tot et alia plura none nutilest uitio:ru sui: nomina? kuot si uituperan:i ki retikuerunt, kit e is esistiman:ust ki oratio:nis uanita:te atiue:runt? kaius kanius, ekes roma:nus, nek infake:tus et satis lit:era:tus, kun se siraku:sas otian:i, ut is:e tikesole:at, non neotian:i kosa kontulis:et, tit:ita:at se ortulos alikuos emereuel:e, kuo nuita:re amikos et u seolet:a: sine interpel:atorius pos:et. kuot kun perkreuis:et, pitius i kia, ki arientaria fakeret siraku:sis , uena:les kie se ortos non aie:, set like: uti kanio, si uel:et, ut suis, et simul at kena omine n ortos inuitauit in posteru tien. kun il:e promisis:et, tun pitius, ki es:et ut arientarius aput on:es ortines kratio:sus, piskato:res at se konuoka:uit et a is peti:uit, ut ante suos ortulos postriie piskarentur, tis:it ke kit iosfakeuel:et. at kena tenpori uenit kanius; opipare a pitio atpara:tu konuiuiu, kunpa:ru ante okulos multitu:o, pro se kiske, kuot keperat, atfere:at; ante pees pitii piskes aikieantur. tun kanius "keso", inkit, "kit est ok, piti? tantu ne piskiu? tantu ne kunpa:ru?" et il:e, "kit miru?" inkit, "ok loko st siraku:sis kitkit est piskiu, ik akuatio, ak uil:a isti kare:nonpos:unt." inkensus kanius kupiita:te konten:it a pitio, ut uen:eret. kraua:te il:o primo. kit multa? inpetrat. emi omo kupius et lokuples tanti, kuanti pitius uoluit, et emit istrut:os. nomine fakit, neotiu konfikit. inui:tat kanius postriie familia:res suos, uenit is:e matu:re, skalmu nul:u uiet. kerit es pros:imo uiki:no, nun feire kea piskato:ru es:ent, kuot ios nul:os uie:ret. 'nul:e, kuot skia,' il:e, 'set ik piska:ri nul:i solent, itak eri mira:ar kit atkiis:et." stomaka:ri kanius, set kit fakeret? nontu eni kaius akilius, konle:a et familia:ris mius, protulerat e tolo malo formulas, in kius is:is, kun es io kerere:tur, kit es:et tolus malus, respon:e:at, kun es:et aliut simula:tu, aliut at:u. ok kie sane lukulente, ut a omine peri:to efinien:i. erko et pitius et on:es aliut aientes, aliut simulantes perfii, inproi, malitio:si. nul:u iiitur ioru fat:u potest utilees:e, kun sit tot uitiis inkina:tu. kuot si akilia:na efinitio uerast, es on:i uita simulatio tissimulatio ke tol:en:ast. ita nek ut emat melius nek ut uen:at kitkua simula:it ot tissimula:it uir ponus—atk iste tolus malus et leiius erat uin:ika:tus, ut tute:la tuoteki taulis, kirkunskrit:io atuleskentiu leie pletoria et sine leie iuikiis, in kius attitur es fie pona. relikuo:ru ote iuikio:ru ek uerpa mas:ime eskel:unt—in arpitrio rei us:orie 
MELIUS EKIUS
in fiukia 
UT INTER PONOS PENE AIER
kit erko? ot in io
KUOT MELIUS EKIUS 
potest ul:a potest ul:a pars ines:e frois? ot, kun tikitur inter ponos pene aie, kitkua aiitolo:seotmalitio:sepotest? tolus ote malus in simulatio:ne, ut ait akilius, kontine:tur. tol:en:ust iiitur es reus kontraen:is on:e man:akiu. non inlikitato:re uen:itor, non ki kontra se likia:tur entor atpo:net. uterke, si at eloken:u uenerit, non plus kuan semel eloke:tur. kintus kintus kie skeuola, pupli filius, kun postulas:et, ut si fun:us, kuius entor erat, semel intikare:tur it ke uen:itor ita fekis:et, tis:it se pluris estuma:re; attiit kentu milia. nemo st, ki ok uiri poni fuis:e neet; sapientis neant, ut si mino:ris kuan potuis:e uen:iis:et. ek iiitur est il:a pernikius, kuot alios ponos alios sapientes esistimant, es kuo en:ius "neki:kua sape sapiente, ki is:e si proes:enonkiret". uere it kie, si kit es:et proes:e mi kun en:io konueni:ret. ekato:ne kie roiu, tiskipulu panetii, uiio n is lipris, kuos e ofikio skris:it kinto tuero:ni, tike, sapientis es:e nil kontra mores, leies, istitu:ta fakiente ae: ratio:ne rei familia:ris, nek eni solu nois tiuites es:e uolumus, set lieris, propinkis, amikis mas:ime ke rei puplike. sinkulo:ru eni fakulta:tes et kopie tiuitie sunt kiuita:tis. uik skeuole fat:u, e kuo polo ante tis:i, plake:nul:omoopotest—eteni on:i:no tantu seneat fat:u:ru konpen:ii sui kosa, kuot non likiat. uik nek los man:a triuen:a nek kratia st, set siu et simulatio et tissimulatio tolus malusest, perpo:ke res sunt, in kius non tolus malus iste uerse:tur, siue uir ponusest is ki proest kius potest, noket nemini, kerte istu uiru ponu non fakila reperimus. nunkua iiitur est utile pek:a:, kia senper est turpe, et, kia senper est onestu uiru ponu es:e, senper est utile—ak e iure kie preio:ru santu aput nos est iure kiui:li, ut in is uen:en:is uitia tikerentur, ke notaes:ent uen:ito:ri, nan, kun es tuoteki taulis satis es:et ia presta:ri, ke es:ent linkua nunkupa:ta, ke ki infitia:tuses:et, tupli pena sui:ret, a iuriskonultis etia retikentie pena st konstitu:ta; kitkit eni es:et in preio uitii, it statuerunt, si uen:itor skiret, nisi nomina:ti tit:ues:et, presta:ri oporte:. ut, kun in arke ouriu oures at:u:ries:ent ius:is:ent ke titu koiu kentumalu, ki ees in kelio monte ae:at, emoli:ri ia, kuoru altitu:o ofikeret ospikiis, kloius proskris:it insula, emit puplius kalpurnius lanarius. uik a ourius il:ut ie enuntia:tust, itake kalpurnius, kun emoli:tuses:et konnos:et ke kloiu ees postia proskrisis:e, kuan es:et a ourius emoli:ri ius:us, arpitru il:u ate:iit 
KITKIT SITAFAKEOPORTE:RET ES FIE PONA
markus kato sententia tis:it, uius nostri kato:nis pater—ut eni keteri es patrius, sik ik ki il:ut lumen proienuit, es filio est nominan:us—is iiitur iues ita pronuntia:uit, kun in uen:en:o ren ia skis:et et non pronuntias:et, ento:ri tan:u presta:rioporte:. erko at fie pona statuit pertine: notues:e ento:ri uitiu, kuot nos:et uen:itor. kuot si ret:e iuika:uit, non ret:e frumentarius il:e, non ret:e eiu pestilentiu uen:itor takuit—set uiusmoi retikentie iure kiui:li konpren:inonpos:unt, ke ote pos:unt tiliienter tenentur. markus marius kratiia:nus, propinkus noster, kaio serio ora:te uen:ierat ees ias, kuas a ioe is:e pokis ante an:is emerat. ie seruie:ant, set ok in mankipio marius non tis:erat; attut:a res in iuikiu st. ora:ta kras:us, kratiia:nu efen:e:at anto:nius. ius kras:us urie:at, "kuot uitii uen:itor non tis:is:et skiens, it oporte: presta:ri," ekita:te antonius, "kuonia it uitiu uen:iis:et, nil fuis:e nekes:e tiki nek iu es:e eket:u, ki it kuot emerat, kuo iure es:et, teneret". kuorsus ek? ut il:ut interleas, non plakuis:e maiorius nostris astu:tos—set aliter leies, aliter filosofi tol:unt astutias; leies, kuatenus manu tene:pos:unt, filosofi, kuatenus ratio:ne et interleientia. ratio erko ok postulat, ne kit insiio:se, ne kit simula:te, ne kit fal:akiter. sunt n iiitur insiie ten:e plaas, etia si eskitatu:rus non sis, nek aiitatu:rus? is:e eni fere nul:o insekuente sepe inkiunt. sik tu ees proskri:as, taula tankuan plaa ponas, in ia alikis inkur:at inpruens? ok kuankuan uiio prot:er eprauatio:ne konsuetuinis neke more turpe ae:ri nek ot leie sanki:ri ot iure kiui:li, tamen natu:re leie santu st. sokietas est eni—kuot etsi sepe tit:u st, tiken:u st tamen sepius—, latis:ime kie ke patiat, on:iu inter on:es, interior ioru, ki eiuse ientis sint, propior ioru, ki eiuse kiuita:tis—itake maio:res aliut ius ientiu, aliut ius kiui:le es:e uolue:runt, kuot kiui:le, non ie kontinuo ientiu, kuot ote ientiu, ie kiui:lees:eteet; set nos ueri iuris ierma:ne ke iustitie solia et espres:a esfiie nul:a tene:mus, unpra et imaiinius utimur. ias is:as utina sekere:mur! feruntur eni es ot:imis natu:re et uerita:tis esenplis, nan kuanti uerpa il:a,
UTI NE PROT:ER TE FIE UE TUA KAT:US FROA:TUS UE SIN! 
kuan il:a oria, 
UT INTER PONOS PENE AIER OPORTET ET SINE FROATIO:NE!
set, ki sint "poni" et ki sit "pene aii," man:a kestio st. kintus kie skeuola, pontifes mas:imus, sum:a uin es:e tike:at in on:ius is arpitriis, in kius attere:tur 
ES FIE PONE
fie:i ke pone nomen esistima:at mana: latis:ime, it ke uersa:ri n tute:lis, sokietatius, fiukiis, manta:tis, reus entis, uen:itis, kontut:is, loka:tis, kius uite sokietas kontinere:tur, in is man:i es:e iuikis statue, preserti kun in plerisk es:ent iuikia kontraria, kit kenke kuike presta:oporte:ret. kuokirka astutie tol:en:esunt ia ke malitia, ke uult il:a kie uie:ri se es:e pruentia, set aest a ia tistat ke plurimu; pruentia st eni loka:ta n tilet:u pono:ru et malo:ru, malitia, si on:ia ke turpiasunt, mala sunt, mala ponis ponit ante—nek uero n preiis solu ius kiui:le tut:u a natu:ra malitia froe ke uin:ikat, set etia n mankipio:ru uen:itio:ne uen:ito:ris fros on:is eskluitur. ki eni skiteuit e sanita:te, e fua, e furtis, prestat etit:o eiliu. ere:u alia kosa st. es kuo interleiitur, kuonia iuris natu:ra fons sit, ok sekun:u natu:ra es:e, nimine it aie, ut es alteri:us pree:tur inskitia—nel ul:a pernikius uite maior inueni:ripotest kuan in malitia simulatio interleientie, es kuo ista innumerailia naskuntur, ut utilia kun onestis pun:auiia:mur. kuotus eni kiske reperie:tur, ki npunita:te et innoratio:ne on:iu proposita astine:pos:it iniuria. periklite:mur, si plaket, et in is kie esenplis, in kius pek:a:ri uulkus ominu fortas:e non putet—nek eni e sikariis, uenefikis, testamentariis, furius, pekulatorius, ok loko tisseren:u st, ki non uerpis sunt et tisputatio:ne filosofo:ru, set uinklis et karkere fatian:i, set ek konsiere:mus, ke fakiunt i ki aentur poni. lukii minuki pasili lokuple:tis ominis falsu testamentu kia e krekia roma attule:runt. kuot kuo fakilius otine:rent, skris:e:runt ere:es seku marku kras:u et kintu ortensiu, omines eiuse eta:tis potentis:imos. ki kun il:ut falsues:e suspikarentur, si ote nul:i:us es:ent koskii kulpe, alieni fakinoris munuskulu non repuia:runt. kit erko? sati n est ok, ut non elikis:e uiiantur? mikienonuie:tur, kuankuan alteru uiuu ama:ui, alteru non oi mortuu—set, kun pasilus marku satriu soro:is filiu nomen suu fer:e uoluis:et iun ke fekis:et ere:e (unk tiko patro:nu akri pike:ni et sai:ni; o: turpe nota tenporu...), non erat eku prinkipes kiuis ren ae:, at satriu nil preter nomen perueni:; eteni, si is ki non efen:it iniuria neke propulsat a suis, kun potest, iniuste fakit, ut in primo lipro tisserui, kualis aen:usest is ki non moo non repel:it, set etia atiuuat iniuria? mi kie etia uere ereita:tes non oneste uientur, si sunt malitio:sis plan:itiis, ofikio:ru non uerita:te, set simulatio:ne kesite; atki n talius reus aliut utile intertu, aliut onestu uie:ri solet. falso, nan iae utilita:tis ke onesta:tis est reula. ki ok non peruierit, a ok nul:a fros aerit, nul:u fakinus. sik eni koiitans "est istuk kie onestu, ueru ok espeit", res a natu:ra kopula:tas oe:it er:o:re tiuel:e, ki fons est froiu, malefikio:ru, skeleru on:iu—itake, si uir ponus aiat ank uin, ut, si tiiitis konkrepuerit, pos:it in lokupletiu testamenta nomen eius inre:re, ak ui non uta:tur, ne, si esplora:tu kie aiat it, on:i:no nemine unkua suspikatu:ru; at tares ank uin marko kras:o, ut tiiito:ru perkus:io:ne eres pos:et skrit:uses:e, ki re uera non es:et eres, in foro, mi kree, salta:ret. omo ote iustus is ke ken sentimus uiru ponu, nil kuikua, kuot in se trasferat, etraet. ok ki atmira:tur, is se kit sit uir ponus neski:fatia:tur; at uero, si ki uoluerit animi sui konplika:ta notio:ne euolue, ian seis:etokiat iu uiru ponues:e, 
  • ki prosit kius pos:it
  • nokiat nemini nisi lakes:itus iniuria
kit erko? ik non nokiat, ki kuoa kuasi uene:no perfikiat, ut ueros ere:es mouiat, in ioru loku is:e suke:at? "non iiitur fakiat" tis:erit kis, "kuot utilesit, kuot espeiat?" im:o interleat nil nek espei: nek utilees:e, kuot sit iniustu. ok ki non tiikerit, ponus uir es:e non poterit. finpria konsula:re oie:a e patre nostro puer iuike marko lutatio pintie fuis:e, ekiti roma:no sane onesto, kun is sponsio:ne fekis:et ni uir ponus es:et—itak ei tis:is:e finpria se il:a ren nunkua iikatu:ru, n ot spolia:ret fama proa:tu omine, si kontra iuikas:et, ot statuis:e uiere:tur uiru ponu es:e alike, kun ia res innumerailius ofikiis et loius kontinere:tur. uik iiitur uiro pono, ken finpria etia, non moo sokrates norat, nul:o moo uie:ri potest, nul:o moo uie:ripotest kitkua es:e utile, kuot non onestusit—itake talis uier non fake, set ne koiita: kie kitkua oe:it, kuot non oiat pretika:. ek non turpest tuita: filosofos, ke ne rustiki kie tuitent? a kius natust it kuot ian kontri:tust uetusta:te prouerpiu. kun eni fie alikuius ponita:te ke loant, tin:ues:e tikunt, kiku n tenepris mikes. ok kuan aet ui nisi il:a, 
  • nil espei: kuot non tekiat
  • etia si itpos:is nul:o refel:ente otine:?
uie n ok prouerpio neke iiii il:i pos:e uenia tari nek uik ken polo ante finie:a tiiito:ru tari nek uik ken polo ante finie:a tiiito:ru perkus:io:ne ereita:te on:iu pos:e konuer:e? ut eni, kuot turpest, it, kuanuis okulte:tur, tamen onestu fieri nul:o moo potest, sik, kuot onestunonest, it utileutsit esfikinonpotest atuersante et repun:ante natu:ra—at eni kun perman:a premia sunt, est kosa pek:an:i. kaius merius, kun a spe konsula:tu lonie aes:et et ian set:imu an:u post pretu:ra iake:ret neke petitu:rus unkua konsula:tu uiere:tur, kintu metel:u, kuius lea:tus erat, sum:u uiru et kiue kun a oa, inperato:re suo, roma mis:uses:et, aput populu roma:nu krimina:tusest, pel:u il:u tuke, si se konsule fekis:ent, preui tenpore ot uiuu ot mortuu iuurta se n potesta:te populi roma:ni reat:u:ru—itake fat:usest il:e kie konsul, set a fie iustitia ke tiskes:it, ki ot:imu et krauis:imu kiue, kuius lea:tus et a kuo mis:uses:et, in inuiia falso krimine attus:erit. ne noster kie kratiia:nus ofikio uiri poni funtusest tun, kun pretor es:et, konleiu ke pretoriu triu:ni plei atiuis:ent, ut res num:aria e konmu:ni sententia kostituere:tur; iat:ataa:tur eni tenporius il:is num:us sik, ut nemo pos:et ski, kit ae:ret. koskris:e:runt konmuniter etit:u kun pena atke iuikio kostituerunt k, ut on:es simul in rostra post meriie esken:erent, et keteri kie aliu alio—mario a susel:iis in rostra ret:a it ke, kuot konmuniter konpositufuerat, solus etis:it; et ia res, si keris, ei man:o ono:ri fuit; on:ius uikis statue, at ias tus, kere:i. kit multa? nemo unkua multituini fuit karior. ek sunt ke konturpent in elieratio:ne non nunkua, kun it in kuo uiola:tur ekitas non ita man:u, il:ut ote, kuot es io paritur, perman:u uie:tur, ut mario preripe konleiis et triu:nis plei popula:re kratia non ita turpe, konsule o ian ren fieri, kuot si tun proposuerat, ualte utila uiea:tur—set on:iu una reula st, kuan ti kupio es:e notis:ima—ot il:ut kuot utile uie:tur, turpenesit, ot si turpest, ne uiia:tur es:e utile. kit iiitur? pos:umus n ot il:u mariu uiru ponu iuika:re ot unk? esplika atk eskute nterleientia tua, ut uiias, ke sit in ia forma et notio uiri poni. kait erko n uiru ponu menti:ri, emolumenti sui kosa krimina:ri, preripe, fal:e? nil profet:o minus. est erko ul:a res tanti ot konmou ul:u tan espeten:u, ut uiri poni et splen:o:re et nomen amit:as? kit est kuot atfer:e, si poni uiri nomen eripuerit, fie iustitia ke etras:erit? kit eni nterest, utru es omine se konuertat kis in pelua an ominis fiu:ra nmanita:te ierat pelue? kit? ki on:ia ret:a et onesta nekleunt, tunmoo potentia konsekuantur, nonne ie fakiunt, kuot is ki etia sokeru ae:uoluit iu kuius is:e oakia potenses:et. utile i uiea:tur plurimu pos:e alteri:us inuiia. it kuan iniustu n patria et kuan turpe es:et, non uie:at. is:e ote soker in ore senper krekos uersus e fenis:is ae:at, kuos tika ut potero; inkon:ite fortas:e set tamen, ut res pos:it interleii,
NAN SI UIOLAN:U ST IUS, REN:AN:I KRATIA,
UIOLAN:U ST; ALIIS REUS PIETA:TEN KOLAS.
kapita:lis etiokles uel potius euripies, ki it unu kuot on:iu skeleratis:imu fuerit, eskeperit. kit iiitur minu:ta konliiimus, ereita:tes, merkatu:ras, uen:itio:nes froulentas? ek:e tii, ki res populi roma:ni tominus k on:iu ientiu es:e konkupi:rit it ke perfekerit. ank kupiita:te, si onestakises:e tikit, amenest; proat eni leu et lierta:tis intertu ieru k opres:io:ne tetra et etestaile klorio:sa putat. ki ote fate:tur onestunones:e in ia kiuita:te, ke liera fuerit ke k es:eteiat, ren:a:, set i ki itfakepos:it es:e utile, kua unk oiurkatio:ne ot kuo potius koniuio a tanto er:o:re koner auel:e? potest eni, ti nmorta:les, kuikua es:e utile feis:imu et teter:imu par:ikiiu patrie, kuanuis is ki se io ostrinserit, a opres:is kiuius paren nomine:tur? onesta:te iiitur tiriien:a utilitas est, et kie sik ut ek tuo uerpo inter se tiskrepa: re unu sona:uiiantur. non aio at uolki opinio:ne ke maior utilitas kuan ren:an:i es:epos:it, nil kontra inutilius i ki itiniustekonseku:tussit, inuenio, kun at uerita:te kepi reuoka: ratio:ne. pos:unt eni kuikua es:e anko:res, sol:ikituines, iurni et not:urni metus, uita insiia:ru perikulo:ru ke plenis:ima? "multi ni:ki atk infie:les ren:o, poki peniuoli" inkit ak:ius—at kui ren:o? kuot a tantalo et pelope proitu iure otinea:tur, nan kuanto plures i reii putas, ki eserkitu populi roma:nes populu is:u roma:nu epres:is:et kiuita:te ke non moo liera, set etia ientius inperante serui:sikoeiis:et? unk tu kuas koskietnie laes in animo kenses auis:e, ke uulnera? kuius ote uita is:i potest utilis es:e, kun eius uite ia kontikio sit, ut ki il:a eripuerit, in mas:ima et kratia futu:russit et kloria? kuot si ek utilianonsunt, ke mas:ime uientur, kia plenasunt etekoris ak tupituinis, satis persua:sues:eteet, nil es:e utile, kuot non onestusit. kuankuan it kie kun sepe alias, tun piri pel:o a kaio faprikio konsule iteru et a sena:tu nostro iuika:tust. kun eni res pir:us populo roma:no pel:u ultro intulis:et kun k e nperio kerta:men es:et kun reie ienero:so ak potente, perfua a io uenit in kastra faprikii i k est polikitus, si premiu siproposuis:et, se, ut klan uenis:et, sik klan pir:i kastra reitu:ru et iun uene:no nekatu:ru. unk faprikius retuken:u kura:uit at pir:u it k eius fat:u loa:tu a sena:tu st—atki, si spekie utilita:tis opinio:ne ke kerimus, man:u il:ut pel:u perfua unus et kraue atuersariu nperii sustulis:et, set man:u etekus et flaiitiu, kiku lois kerta:men fuis:et, iu non uirtu:te, set skelere supera:tu. utru iiitur utilius uel fraprikio, ki talis in ak urpe kualis aristies ate:nis fuit, uel senatui nostro ki nunkua utilita:te a tin:ita:te seiunsit, armis kun oste kerta:re an uene:nis? si klorie kosa nperiu espetun:ust, skelus asit, in kuo non potest es:e kloria, sin is:e opes espetuntur kuokuo moo, non poterunt utiles es:e kun infamia. non iiitur lukius sul:a pekunia atket:a es sena:tus konsulto lieras:et, ut ie rursus uectia:les es:ent, nek is pekunia, kuan pro lierta:te eterant, retere:mus. i sena:tus est atsensus. turpe nperio! pirata:ru eni melior fies kuan sena:tus. "at ot:a uet:ialia, utile iiitur." kuouske oe:unt tike kitkua utile, kuot non onestu? potest ote ul:i nperio, kuot kloria teet fultues:e et peneuolentia sokio:ru, utilees:e oiu et infamia? eo etia kun kato:ne mio sepe tissensi. nimis miprefrat:euiea:tur erariu uet:ialia ke efen:e, on:ia puplika:nis nea:, multa sokiis, kun in os penefiki es:eteere:mus, kun il:is sik aie, ut kun kolonis nostris solere:mus, io ke maiis, kuot il:a ortinu koniuntio at salu:te rei puplike pertine:at. male etia kurio, kun kosa traspaano:ru ekuaes:e tike:at, senper ote atte:at "uinkat utilitas". potius toke:ret non es:e ekua, kia non es:et utilis rei puplike, kuan kun utile tike:ret non es:e, eka fatere:tur. plenusest sestus lier e ofikiis ekato:nis taliu kestio:nu, sit ne poni uiri n mas:ima karita:te anno:ne familia non ale. in utranke parte tisputat, set tamen at estre:mu utilita:te, ut putat, ofikiu tiriiiut maiis kuan umanita:te. kerit, si n mari iat:u:ra fakien:asit, eki ne pretio:si potius iat:u:ra fakiat an seruuli uilis. ik alio res familiavris, alio tukit umanitas. "si taula e nofraio stultus atripuerit, estorke:it n ia sapians, si potuerit?" neat, kia sit iniuriu. kit? tominus nauis eripiet ne suu? minime, non plus kuan nauiante n alto eike e naui uelit, kia sua sit. kuoat eni peruentust io kuo sunta nauis est, non tomini est nauis, set nauiantiu. kit? si una taula sit, tuo nofraii, i ke sapientes, si n uterke rapiat an alter keat alteri? keat uero, set i kuius maiis intersit uel sua uel rei puplike kosa uiue. kit? si ek paria n utro:ke? nul:u erit kerta:men, set kuasi sorte ot mikan:o uit:us alteri keet alter. kit? si pater fana espilet, kunikulos aat at erariu, intiket n it maiistratius filius? nefas it kie st, kin etia efen:at patre si arkua:tur. non iiitur patria prestat on:ius ofikiis? im:o uero, set is:i patrie kontu:kit pios ae: kiues in parentes. kit? si tiran:ie okupa:, si patria prote konaitur pater, sile:it ne filius? im:o uero osekra:it patre, n itfakiat. si nil profikiet, atkusa:it, minaitur etia; at estre:mu, si at pernikie patrie res spet:a:it, patrie salu:te antepo:net salu:ti patris. kerit etia, si sapiens atulteri:nos num:os atkeperit inpruens pro ponis, kun itneskierit, solutu:rus ne sit ios, si kui teiat, pro ponis. ioienes ait, antipater neat, kui potius atsentior. ki uinu fuiens uen:at skiens, teiat ne tike. non nekes:e putat ioienes, antipater uiri poni esistimat. ek sunt kuasi kontrouersie iura stoiko:ru. in mankipio uen:en:o tiken:a ne uitia, non ia ke, nisi tis:eris, reiia:tur mankipiu iure kiui:li, eprio:su. alteri tiken:a uientur, alteri non uientur. si kis oru uen:ens orikalku seputet uen:e, intiket n i uir ponus oru il:ut es:e, an emat tenario, kuot sit mil:e tenariu? pespikuust ian et kit miuiia:tur et ke sit inter ios filosofos, kuos nomina:ui, kontrouersia. pat:a et promis:a senper ne seruan:asint, 
KE NEK UI NEK TOLO MALO
ut preto:res solent
FAT:A SINT
si kis meikamentu kuipia teerit at akua nterkute pepiierit ke, si io meikamento sanus fat:uses:et, n il:o meikamento unkua postia utere:tur, si io meikamento sanus fat:ussit et an:is alikuot post inkierit in iune morpu nek a io ki ku pepiierat inpertret, ut iteru iolikat uti, kit fakien:usit.  kun sit is inuma:nus ki non konke:at nek i kitkua fiat iniurie, uite et salu:ti konsulen:u. kit? si ki sapiens roa:tussit a io ki iun ere:e fakiat, kun i testamento sestertiu milies relinkua:tur, ut, antekua ereita:te atiat, luke pala n foro saltet, it ke sefat:u:rupromiserit, kuot aliter ere:e iu skrit:u:rusil:enones:et, fakiat kuot promiserit nekne? promisis:enol:e et it arpitror fuis:e krauita:tis; kuonia promi:sit, si salta:nforoturpetuket, onestius mentie:tur, si es ereita:te nil keperit, kuan, si keperit, nisi forte ian pekunia n rei puplike man:u alikuot tenpus kontulerit, ut uel salta:, kun patrie konsultu:russit, turpenonsit—ak n il:a kie promis:a seruan:asunt ke non sunt is is:is utilia kius il:a promiseris. sol petonti filio, ut reia:mus at faulas, fat:u:rusees:etis:it kitkit ot:as:et. ot:auit, ut in kur:u patris tol:ere:tur; sula:tus est; atk is, antekuan kostitit, it:u fulminis eflakra:uit; kuanto melius fuerat in ok promis:u patris non es:e serua:tu. kit? kuot tesius ese:iit promis:u a net:u:no? kui kuntres ot:atio:nes net:u:nus teis:et, ot:a:uit interitus ip:oliti filii, kun is patri suspet:us es:et e nouerka; kuo ot:a:to inpetra:to, tesius in mas:imis fuit lut:ius. kit aame:no kun euouis:et tiane, kuot in suo ren:o pulker:imu natues:et il:o an:o, inmola:uit ifiienia, kua nil erat io kie an:o natu pulkrius. promis:u potius non fakien:u, kuan tan tetru fakinus atmit:en:ufuit. erko et promis:a non fakien:a nonnunkua neke senper eposita reten:a. si klaiu kis aput te sana mente eposuerit, repetat insaniens, rete pek:a:tu sit, ofikiu non rete. kit? si is ki aput te pekunia eposuerit, pel:u nferat patrie, retas ne epositu? non kreo, fakies eni kontra ren puplika ke teet es:e karis:ima. sik multa ke onesta natu:ra uientur es:e, tenporius fiunt non onesta. fake promis:a, stare konuentis, rete eposita konmuta:ta utilita:te fiunt non onesta, ak e is kie ke uientur es:e utilita:tes kontra iustitia simulatio:ne pruentie satis arpitror tit:u—set, kuonia a kuat:uor fontius onesta:tis primo lipro ofikia tus:imus, in ise uerse:mur, kun tokeimus 
  • ia ke uiantur es:e utilia neke sint, kuan sint uirtu:tis inimi:ka
  • ak e pruentia kie, kuan uult imita:ri malitia
  • ite ke e iustitia, ke senper est utilis
tisputan:ust. relike sunt tue partes onesta:tis kuaru
  • altera n animi eskel:entis 
    • man:ituine 
    • et prestantia kernitur
  • altera n 
    • konformatio:ne et moeratio:ne 
      • kontinentie et tenperantie
utile uiea:tur ulis:i, ut kie poe:te traiiki protierunt, nan aput ome:ru, ot:imu ot:o:re, talis e ulis:e nul:a suspikio st, set insimulant iun traie:ie simulatio:ne insanie militia sut:er fuieuoluis:e. non onestu konsiliu, at utile, ut alikis fortas:e tis:erit, ren:a: et itake uiue otio:se kun parentius, kun us:o:re, kun filio. ul:u tu tekus in kotiia:nis laorius kun ak trankil:ita:te konferen:u putas? eo uero ista konten:en:a et aikien:a, kuonia ke onestanonsit n utilekiees:e arpitror. kit eni oitu:ru putas fuis:e, si n il:a simulatio:ne perseueras:et? ki kun mas:imas res ies:erit in pel:o, tamen ek oiat a aia:ke,
KUIUS IS:E PRINKES IURIS IURAN:I FUIT,
KUOT ON:ES SKITIS, SOLUS NEKLES:IT FIE.
FURER ATSIMULA:RE, NE KOI:RET, ISTITIT.
KUOT NI PALAME:I PESPIKAS PRUENTIA
ISTI:US PERKES:ET MALITIO:SA OAKIA
FIE SAKRA:TE IUS PERPETUO FAL:ERET.
il:i uero non moo kun ostius, ueru etia kun flut:ius, it kuot fekit, timika: melius fuit kuan esere konsentiente krekia at pel:u parparis inferen:u—set omit:a:mus et faulas et esterna; at ren fat:a nostra ke uenia:mus. markus atilius reulus, kun konsul iteru n afrika es insiis kat:uses:et tuke santip:o lekeemonio, inperto:re ote patre an:ia:lis amilkare, iura:tus mis:usest at sena:tu, ut, nisi retities:ent penis kat:i:ui noiles kia, rei:ret is:e kartaiine—is, kun roma uenis:et, utilita:tis spekie uie:at, set ia, ut res ekla:rat, falsa iuika:uit; ke erat ta:lis—mane: n patria, es:e tomui sue kun us:o:re, kun lieris, kuan kalamita:te atkepis:et in pel:o konmu:ne fortu:ne pel:ike iuikante tene: konsula:ris tin:ita:tis krau. kis ek neat es:e utilia? ken kenses? man:itu:o animi et fortitu:o neat. nun lokupletio:res keris ot:o:res? aru eni st uirtu:tu propriu nil estimeske, on:ia uma:na espike, nil, kuot omini atkie pos:it intoleran:u puta:re. itake kit fekit? in sena:tu uenit, manta:ta esposuit, sententia ne tikeret, rekusa:uit; kuantiu iure iuran:o ostiu tenere:tur, non es:e se senato:re—atk il:ut etia, ("o stultu omine", tis:erit kispia, "et repun:ante utilita:ti sue!"), reti kat:i:uos nea:uit es:e utile; il:os eni atuleskentes es:e et ponos tukes, se ian konfet:u senet:u:te. kuius kun ualuis:et ot:oritas, kat:i:ui retenti sunt, is:e kartaiine retiit, nek iun karitas patrie retinuit nek suo:ru—neke uero tun innora:at se at kruelis:imu oste et at eskisita suplikia profikiski, set iusiuran:u konseruan:u puta:at; itake tun kun uiiilan:o nekaa:tur, erat in melio:re kosa, kuan si tomi senes kat:i:uus, periu:rus konsula:ris remansis:et; at stulte, ki non moo non kensuerit kat:i:uos remit:en:os, ueru etia tissuaserit. kuo moo stulte? etia ne, si rei puplike kontuke:at? potest ote, kuot inutile rei puplike sit, it kuikua kiui utilees:e? peruertunt omines ia ke sunt fun:amenta natu:re, kun utilita:te a onesta:te seiunkunt. on:es eni espetimus utilita:te at ie ke rapimur nek fake aliter ul:o moo pos:umus, nan kis est ki utilia fuiat? ot kis potius ki ia non stuiosis:ime persekua:tur?—set, kia nuskua pos:umus nisi n loe, tekore, onesta:te utilia reperi:, prot:eria il:a prima et sum:a ae:mus, utilita:tis nomen non tan splen:iu kuan nekesa:riu tukimus. kit est iiitur, tis:erit kis, in iure iuran:o? nun ira:tu time:mus ioue?—at ok kie konmu:nest on:iu filosofo:ru, non ioru moo, ki tiun nil ae: is:u neotii tikunt, nil esie: alteri, set ioru etia, ki tiun senper aie alikit et moli:ri uolunt, nunkua nek iraski tiun nek noke:. kit ote ira:tus iup:iter plus noke: potuis:et, kuan nokuit si is:e reulus? nul:a iiitur uis fuit reliio:nis, ke tanta utilita:te peruerteret—an ne turpiter fakerent? primu minima e malis? non iiitur tantu mali turpitu:o ista ae:at, kuantu il:e krukia:tus. ein:e il:ut etia paut ak:iu,
...FREIISTI N FIE?
NEKE TEI NEKE TO NFIE:LI KUIKUA.
kuankuan a npio reie tikitur, lukulente tamen tikitur. atunt etia, kenatmou nostika:mus uie:ri kea utilia, ke non sint, sik setikeuie:ri kea onesta, ke non sunt, ut ok is:u uie:tur onestu konseruan:i iurisiuran:i kosa at krukia:tu reuertis:e, set fit non onestu, kia, kuot per uin ostiu es:et at:u, ratues:enonteuit. attunt etia, kitkit ualte utilesit, it fieri onestu, etia si antia non uiere:tur. ek fere kontra reulu—set prima uiia:mus. non fuit iup:iter metuen:us n ira:tus noke:ret, ki nek iraskisolet nek noke:. ek kia raio non maiis kontra reuli, kuan kontra on:e iusiuran:u ualet—set in iureiuran:o non ki metus, set ke uis sit, teet interleii. est eni iusiuran:u atfirmatio reliio:se; kuot ote atfirma:te, kuasi tio teste promiseris, it tenen:ust. ian eni non at ire tioru, ke nul:a st, set at iustitia et at fie pertint, nan prekla:re en:ius,
O FIES ALMA AT:A PIN:IS ET IUSIURAN:U IOUIS.
ki ius iiitur iuran:u uiolat is fie uiolat, kuan in kapitolio uiki:na iouis ot:imi mas:imi, ut in kato:nis oratio:ne st, maio:res nostri es:euolue:runt—at eni n ira:tus kie iup:iter plus reulo nokuis:et, kuan sinokuit is:e reulus. kerte, si nil malues:et nisi tole:. it ote non moo non sum:u malu, set ne malu kie es:e mas:ima ot:orita:te filosofi atfirmant. kuoru kie teste non meiokre, set o skio an krauis:imu reulu nolite keso uitupera:. ken eni lokupletio:re kerimus kuan prinkipe populi roma:ni, ki retinen:i ofikii kosa krukia:tu suierit uoluntariu? nan kuot aiunt minima e malis, it est, ut turpiter potius kuan kalamito:se; an est ul:u maius malu turpituine? ke si n eformita:te korporis aiat alikit ofensio:nis, kuanta il:a eprauatio et feitas turpifika:ti animi teet uie:ri?—itake neruosius ki ista tisserunt, solu oent malu tike it kuot turpe sit ki ote remis:ius i tamen non tuitant sum:u malu tike, nan il:ut kie "neke tei neke to infie:li kuikua" itkirko ret:e a poe:ta, kia, kun trat:are:tur atries, perso:ne seruien:ufuit—set si ok sisument, nul:a es:e fie, ke nfie:li tatasit, uiiant, ne kera:tur latepra per periurio.  est ote ius etia pel:iku fies ke iurisiuran:i sepe kun oste seruan:a. kuot eni ita iura:tust, ut mens konkiperet fieri oporte:, it seruan:ust, kuot aliter, itsinonfekerit, nul:ust periuriu. ut, si preonius pat:u pro kapite pretiu non attuleris, nul:a fros est, ne si iura:tus kie itnonfekeris, nan pira:ta non est es pertuel:iu numero efini:tus, set konmu:nis ostis on:iu, kun ok fies teet nek ius iuran:u es:e konmu:ne. non eni falsu iura: periura: st, set kuot
ES ANIMI TUI SENTENTIA
iura:ris, sikut uerpis konkipitur more nostro, itnonfake periuriu st. skite eni euripies, "iura:ui linkua, mente iniura:ta iero". reulus uero non teuit kontikio:nes pat:io:nes ke pel:ikas et osti:les perturpa: periurio. kun iusto eni et leiitimo oste res ierea:tur, atuersus ken et totu ius fetia:le et multa sunt iura konmunia. kuot ni ita es:et, nunkua klaros uiros sena:tus uintos ostius etiis:et—at uero titius ueturius et spurius postumius, kun iteru konsules es:ent, kia, kun male pun:a:tu aput kodiu es:et, leionius nostris su iuu mis:is, pake kun san:itius fekerant, etiti sunt is, inius:u eni populi sena:tus ke fekerant; ioe ke tenpore titus numikius, kintus melius, ki tun triu:ni pleis erant, kuot ioru ot:orita:te pas erat fat:a, etiti sunt, ut pas san:itiu repuiare:tur—atke uius etitio:nis is:e postumius, ki teea:tur, suasor et ot:or fuit. kuot ie multis an:is post kaius manki:nus, ki, ut numanti:nis, kiusku sine sena:tus ot:orita:te feus fekerat, etere:tur, roatio:ne suasit ia kuan lukius furius, sestus atilius es sena:tus konsulto fere:ant; kua atket:a st ostius etitus. onestius ik kuan kintus ponpe:ius, kuo, kun in iae kosa es:et, eprekante atket:a les non est. ik ia, ke uiea:tur utilitas, plus ualuit kuan onestas, aput superio:res utilita:tis spekies falsa a onesta:tis ot:orita:te supera:tast—at non teuit ratues:e, kuot erat at:u per uin. kuasi uero forti uiro uis pos:it atie:ri. kur iiitur at sena:tu profikiskea:tur, kun preserti e kat:i:uis tissuasu:ruses:et? kuot mas:imu n io st, it repren:itis. non eni suo iuikio stetit, set suske:pit kosa, ut es:et iuikiu sena:tus, kui, nisi is:e ot:or fuis:et, kat:i:ui profet:o penis retiti es:ent. ita nkolumis in patria reulus restitis:et. kuot kia patrie non utile puta:uit, itkirko si onestu et senti: il:a et patikreiit, nan, kuot aiunt, kuot ualte utilesit, it fieri onestu, im:o uero es:e, non fieri. est eni 
  • nil utile, kuot ie non onestu 
  • nek, kia utile, onestu
  • set, kia onestu, utile
kuare es multis mirailius esenplis o fakile kis tis:erit ok esenplo ot loailius ot prestantius—set es tota ek loe reuli unu il:ut est atmiratio:ne tin:u, kuot kat:i:uos retinen:os kensuit, nan kuot reiit nois nunk miraile uie:tur, il:is kie tenporius aliter fakenonpotuit, itak ista los non est ominis, set tenporu. nul:u eni uinkulu at astrinien:a fie iureiuran:o maio:res artius es:euoluerunt. it intikant leies in tioteki taulis, intikant sakra:te, intikant feera, kius etia kun oste euinkitur fies, intikant notio:nes animatuersio:nes ke kenso:ru, ki nul:a e re tiliientius kuan e iureiuran:o iuika:ant. lukio manlio olii filio, kun tit:a:tor fuis:et, markus ponponius triu:ni plei tien tis:it, kuot is pokos si ties at tit:atu:ra ieren:a attiis:et; kriminaa:tur etia, kuot titu filiu, ki postia st torkua:tus atpel:a:tus, a ominius releas:et et ruri aita: ius:is:et. kuot kun ois:et atuleskens filius neotiu esie:ri patri, atkur:is:e roma et kun primo luki ponponii tomu uenis:e tikitur. kui kun es:et nuntia:tu, ki il:u ira:tu atlatu:ru at se alikit kontra patre arpitrare:tur, sures:it e let:ulo remo:tis k arpitris at se atuleskente ius:it ueni:re—at il:e, ut inkres:usest, konfesti klaiu estinsit iura:uit ke se il:u stati interfet:u:ru, nisi iusiuran:u siteis:et se patre mis:ues:e fat:u:ru. iura:uit ok ter:o:re koat:us ponponius; ren at populu etulit, tokuit, kur sikosaesistenekes:ees:et, manliu mis:u fekit. tantu tenporius il:is iusiuran:u uale:at—atke ik titius manlius is est, ki at anie:ne kal:i, ken a io prouoka:tus otkierat, torke etrat:o konno:men inue:nit, kuius tertio konsula:tu lati:ni at ueseri fusi et fua:ti, man:us uir in primis et ki perin:uliens in patre, ie akerpe seue:rus in filiu; set, ut loan:us reulus in konseruan:o iureiuran:o, sik teke il:i, kuos post kan:ense pun:a iura:tos at sena:tu misit an:ial, se n kastra reitu:ros ia kuoru erant poti:ti peni, nisi e reimen:is kat:i:uis inpetras:ent, si nun reie:runt, uituperan:i. e kius non on:es uno moo, nan poliius, ponus ot:or inpri:mis, es teke noilis:imis, ki tun erant mi:si, noue reuertis:e tikit re a sena:tu non inpertra:ta; unu es teke, ki polo post, kuan erat ekres:us e kastris, reis:et, kuasi alikit es:et oli:tus, rome remansis:e. reitu eni n kastra liera:tusees:e iure iuran:o itnerpretaa:tur, non ret:e, fros eni tistiniit, non tissoluit periuriun. fruit iiitur stulta kal:iitas, peruerse imita:ta pruentia, itake ekreuit sena:tus, ut il:e uetera:tor et kal:ius, uintus at an:ia:le tukere:tur—set il:ut mas:imu, ot:o ominu milia tene:at an:ial, non kuos in akie kepis:et, ot ki perikulo mortis tisfuiis:ent, set ki relit:i n kastris fruis:ent a polo et a uar:o:ne konsulius. ios sena:tus non kensuit reimen:os, kun it parue pekunia fieripos:et, ut es:et insitu militius nostris ot uinke ot emori. kua kie re oi:ta frat:u animu an:ia:lis skriit ie, kuot sena:tus populus ke roma:nus reus atflit:is tan eskelso animo fuis:et. sik onesta:tis konparatio:ne ia ke uientur utilia, uinkuntur. kaius akilius ote, ki kreke skris:it istoria, plures ait fuis:e, ki n kastra reuertis:ent iae froe, ut iureiuran:o lierarentur ios k a kensorius on:ius innominiis nota:tos. sit ian uius loki finis. pespikuust eni ia ke timio animo, umili, emis:o, frat:o ke fiant, kuale fuis:et reuli fat:u, si ot e kat:i:uis kuot is:i opus es:e uiere:tur, non kuot rei puplike, kensuis:et ot tomi remane:uoluis:et, non es:e utilia, kia sunt flaiitio:sa, fea, turpia. restat kuarta pars, ke tekore, moeratio:ne, moestia, kontinentia, tenperantia kontine:tur potest iiitur kitkua utilees:e, kuot sit uik taliu uirtu:tu koro kontrariu?—atki aristip:o kirenaiki atke an:ikerii filosofi nomina:ti on:e ponu n uolut:a:te posuerunt uirtu:te ke kensuerunt o ian ren es:e loan:a, kuot esfikians es:et uolut:a:tis. kius osole:tis floret epiku:rus, eiuse fere atiu:tor ot:or ke sententie. kun is "uiris" ekiske, ut tikitur, si onesta:te tueri ak retine: sententia st, ekertan:ust, nan, si non moo utilitas, set uita on:is piata korporis firma kostitutio:ne eius ke kostitutio:nis spe esplora:ta, ut a metroo:ro skrit:ust, kontine:tur, kerte ek utilitas et kia sum:a, sik eni kensent, kun onesta:te pun:a:it—nan u primu pruentie lokus taitur? an ut konki:rat un:ike suauita:tes? kuan miser uirtu:tis famula:tus seruientis uolut:a:ti. kuot ote munus pruentie? an leie interleienter uolut:a:tes? fak nil isto es:e iukun:ius, kit koiita:ripotest turpius? ian, ki tolo:re sum:u malu tikat, aput ien ken aet loku fortitu:o, ke st tolo:ru lao:ru ke kontentio? kuanuis eni multis lokis tikat epiku:rus, sikuti tikit, satis fortiter e tolo:re, tamen non it spet:an:ust kit tikat, set kit konsentaniusit i tike, ki pona uolut:a:te termina:rit, mala tolo:re—et, si il:u oia e kontinentia et tenperantia, tikit il:e kie multa multis lokis, set akea eret, ut aiunt; nan ki potest tenperantia loa: is ki ponat sum:u ponu n uolut:a:te? est eni tenperantia lii:nu inimi:ka, lii:nes ote konset:atri:kes uolut:a:tis?—atk in is tamen trius ienerius kuokuo moo pos:unt, non inkal:ie teriiuersantur. 
  • pruentia introtu:kunt skientia supeitante uolut:a:tes, epel:ente tolo:res
  • fortituine kuok alikuo moo espeiunt kun trastunt ratio:ne nekleien:e mortis, perpetien:i tolo:ris
  • etia tenperantia intu:kunt non fakil:ime il:i kie, set tamen kuokuo moo pos:unt
tikunt eni uolut:a:tis man:ituine tolo:ris etrat:io:ne fini:ri. iustitia uakil:at ual iaket potius on:es k ie uirtu:tes, ke n konmunita:te kernuntur et in sokieta:te ieneris uma:ni, nek eni ponitas nek lieralitas nek komitas es:epotest, non plus kuan amikitia, si ek non per se espetantur, set at uolut:a:te utilita:te ue referantur. konfera:mus iiitur in poka, nan, ut utilita:te nul:a es:etokuimus, ke onesta:ti es:et kontraria, sik on:e uolut:a:te tikimus onesta:ti es:e kontraria. kuo maiis repren:en:os ka:lifonte et tinomaku iuiko, ki se tirentu:ros kontrouersia puta:runt, si kun onesta:te uolut:a:te tankuan kun omine pekue kopulas:ent. non rekipit ista koniuntio:ne onestas, asperna:tur, repel:it—nek uero finis pono:ru et malo:ru, ki sinpleses:eteet, es tissimil:imis reus miske:ri et tenpera:ripotest, set e ok, man:a eni res est, alio loko plurius, nunk at propositu. kenatmou iiitur, si kuan:o ia ke uie:tur utilitas onesta:ti repun:at, tiiukan:a res sit, satis est supra tisputa:tu. sin ote spekie utilita:tis etia uolut:as ae:tike:tur, nul:a potest es:e i kun onesta:te koniuntio, nan, ut triua:mus alikit uolut:a:ti, kontimenti fortas:e non nil, utilita:tis kere nil ae:it. aes a patre munus, marke fili, mia kie sententia man:u, set perin:e erit, ut atkeperis. kuankuan i ti tres lipri inter kratip:i konmentarios tankuan ospites erunt rekipien:i, set, ut, si is:e uenis:e ate:nas, kuot kie es:et fat:u, nisi me e meio kursu klara uoke patria reuokas:et, alikuan:o me kuok oi:res, sik, kuonia is uoluminius at te profet:a uos est mia, triues is tenporis, kuantu poteris, poteris ote kuantu uoles. kun uero interles:ero te ok skientie ienere koe:, tun presens teku propeie, ut spero, et tun aeris, asens lokar. uale iiitur, mi kikero, ti ke persuae es:e te kie mi karis:imu, set multo fore kario:re, si talius monumentis preket:is ke letaere.